ترجمه کاوی

بهاءالدین خرمشاهی

ترجمه کاوی کتابی است که تقریباً به‌تمامی مسائل نظری و عملی/تجربی ترجمه از زبان عربی و انگلیسی به فارسی می‌پردازد. یک نگاه به فهرست تفصیلی مندرجات، شاهد صدق این مدعاست.

«کاوی» پسوندی است زنده که در کلماتی چون ژرف‌کاوی، درون‌کاوی، داده‌کاوی، روان‌کاوی و مشهورتر و کهن‌تر از همه در «کنج‌کاوی» وجود دارد و همانند «پژوهی» است. کتاب دارای ۸ بخش و یک پیوست، شامل چندین نمونهٔ ترجمهٔ معاصر از عربی و انگلیسی همراه با متن اصلی آن‌هاست.

بخش اول، درآمد، مشتمل بر شش گفت‌وگو و یک نقد است. بخش دوم که اصلی‌ترین و بلندترین فصل این کتاب است «اصول و مسائل ترجمه» نام دارد و دارای نوزده زیربخش است از دانستن زبان مبدأ و مقصد گرفته تا عادات مترجمان. بخش سوم «تأثیر انس با ادبیات دیروز در ترجمه‌های امروز» است. بخش چهارم فرهنگ‌های دوزبانه در دو قرن اخیر (عربی- فارسی / انگلیسی- فارسی) و تشریح ساختار و معرفی ارزیابانهٔ ده‌ها فرهنگ است. بخش پنجم و ششم «نظرها و نکته» (۱) و (۲)، شامل بیان ۶۵ نظر و نکته از ترجمه پژوهان و مترجمان در زمینهٔ کلی‌ترین و ریزترین مسائل نظری و عملی ترجمه است. بخش هفتم واژه گزینی (جمعی وفردی) و از جمله حاوی ۳۰۰ واژهٔ نو ساخته از ۳ فرهنگستانی است که تا کنون در تاریخی هفتاد و پنج ساله در کشور ما فعال بوده و سومین آن‌ها تاریخی ۲۰ ساله دارد و همچنان دایر است. بخش هشتم معرفی نمونه‌هایی از هزارسال ترجمه (عربی/ انگلیسی به فارسی) با احتوا بر اصل آن‌هاست.

نوشته‌هایی درباره‌ی «ترجمه کاوی»

شوق هنرمندانه‌ای به نام ترجمه

بهاءالدین خرمشاهی و تألیف کتاب ترجمه کاوی

نوشته سیامک عاقلی در باره این کتاب در روزنامه شرق چهاردهم فروردین ۱۳۹۱

هنر ترجمه ‌نکردن

ویژگی مشترک همه اهل تحقیق و پژوهش که به دستاوردهایی رسیده‌اند، برخورداری از توجه و علاقه شورانگیز نسبت به مبحث مورد مطالعه و تحقیقشان بوده است. موقعی که در کندوکاو پیشینه این افراد می‌پردازیم، درمی‌یابیم که آنان در مقطعی از زندگی خود با محرکی روبه‌رو شده‌اند که سبب بیداری این توجه و علاقه نزد آن‌ها شده است. توجه و علاقه مهم‌ترین عامل پیشرفت است. بسیاری از آنان، برای مثال، در دوران تحصیل بخت برخورداری از آموزگاری الهام‌بخش را داشته‌اند؛ آموزگاری که توانسته طعم خوش درس و مبحثی را به آنان بچشاند و از این طریق توجه و علاقه آنان را به آن موضوع جلب کند. رشد و پیشرفت، نتیجه کار مخدومانه است؛ ‌کاری که برای خود کار انجام می‌گیرد؛ پول و شهرت و اعتبار علمی و اجتماعی و جایزه و جز این‌ها محصولات جانبی پویش برجستگان کامکار پرکارند و نه انگیزه آن‌ها.

شعر فرانسه در سده بیستم

ترجمه و توضیح: محمدتقی غیاثی

 به تعبیر استاد سخن بهار، شعر مروراید دریای عقل بشر است. شعر فرانسه در سده‌های نوزدهم و بیستم زیباترین مرواریدها را تقدیم جامعه بشری کرده است. طی چهل سالی که به تدریس تاریخ ادبیات فرانسه و تفسیر شاهکارهای آن در دانشگاه‌های تهران گذرانده‌ام، شعرهای زیبا را ترجمه و گاه با توضیح دشواری‌ها و زندگی‌نامهٔ شاعران، تقدیم مردم شعرشناس میهنم می‌کردم.

اکنون این دفتر را، که حاصل این سال‌ها، و شامل بیش از صد قطعه شعر از سی تن شاعر سده بیستم فرانسه است، پیشکش همه، من‌جمله دانشجویان رشته زبان و ادبیات فرانسه، می‌کنم. چون شعر سدهٔ بیستم زیر نفوذ اندیشه و تعبیر زبان شاعرانهٔ شماری از بزرگان سده نوزدهم قرار داشت، تنی چند از شاعران این دوره، همانند هوگو، بودلر، گوتیه، نروال، لوتره آمون، رمبو و مالارمه را نیز آورده‌ایم. چنان که خواهید دید، اینان واسطهٔ انتقال تفکر شاعرانه از قرن نوزدهم به سده بیستم شمرده می‌شوند.

محمدتقی غیاثی

حافظ

نوشتهٔ بهاءالدین خرمشاهی

حافظ یکی از آثار پرشمار بهاءالدین خرمشاهی درزمینهٔ حافظ‌پژوهی است. همین اصطلاح «حافظ‌پژوهی» را او باب کرده است. استاد دکتر منوچهر مرتضوی، بنیان‌گذار حافظ‌شناسی نوین ایران، کتاب حاضر را در جنب آثار دیگر مؤلف ــ ازجمله حافظ‌نامه (چاپ هفدهم، ۱۳۸۵) و ذهن و زبان حافظ، اثری برجسته و متفاوت شمرده است.

در طبع ویراسته کتاب حاضر که چاپ چهارم آن است از زمانه و زمینهٔ فرهنگی حافظ، از سبک نوظهور او در غزل، و برای نخستین بار از اندیشه و سلوک سیاسی او سخن می‌رود. همچنین اندیشه‌های فلسفی و کلامی و اندیشه‌های دینی و اعتقادات حافظ (و این‌که آیا شیعه است؟) نیز اندیشهٔ عرفانی او و جایگاه و پایگاهش در عرفان اسلامی/ایرانی، و دو پیام با دستاورد بزرگ او ــ عشق و رندی ــ و سرانجام این موضوع که از حافظ چه می‌توان آموخت، مورد پژوهش قرار گرفته است.

فصل نهایی کتاب، به کتاب‌شناسی توصیفی، یعنی معرفی ارزیابانه و انتقادی بیش از ۱۱۰ کتاب حافظ پژوهانه اختصاص دارد. این کتاب در دست ترجمه به انگلیسی است.

طنز و تراژدی

بهاءالدین خرمشاهی

تز تازهٔ مؤلف این کتاب ضبط و پیوند بین طنز و تراژدی است. او در سه بخش از این کتاب، با نقل شعرها و حکایت‌های قدیم و جدید ارتباط نهانی و شگفت‌آور همی‌بستهٔ این دو را که نوعی از دو احساسی‌های انسانی است، نشان می‌دهد.

خرمشاهی از اشعار طنز خود فقط دو نمونه را که دارای این ویژگی است، آورده است. سایر مقالات این کتاب طنزهای منثور و داستانی اوست که بعضی از آن‌ها در نشریات گل‌آقا به طبع رسیده است. مؤلف خود را اهل شهود می‌داند، اما تاکنون عالماً و عامداً کشفی نداشته است، مگر همین پی‌بردن به رابطهٔ «جدلکتیک» بین این دو.

صرف و نحو و اصول تجزیه و ترکیب

نوشتهٔ محمد خوانساری

از چاپ اول کتاب صرف و نحو و اصول تجزیه و ترکیب بیش از پنجاه سال می‌گذرد و با وجود این زمان بالنسبه طولانی همچنان مورد استقبال و عنایت مدرسان زبان عربی و دانش آموزان و دانش جویان قرار دارد و پیوسته تجدید چاپ می‌شود. از چاپ پانزدهم به بعد (چاپ کتاب توسط انتشارات ناهید) کتاب با تجدیدنظر و با اضافات انتشار یافته است و مطالب بسیار مفیدی که قبلاً کمتر در کتاب‌های قدیم و جدید به آن پرداخته شده بود، به آن افزود شده است.

کژتابیهای ذهن و زبان
طنزی تازه

بهاءالدین خُرّمشاهی

«کژتابی» واژه‌ای است که مؤلف برای پدیده‌ای نویافته و اغلب طنزآمیز در زبان نهاده است. مراد از آن چیزی است بین «ایهام» و «ابهام». شباهتش با ایهام در این است که در ایهام جمله یا عبارتی دو معنا می‌دهد و جایگاه آن اغلب در شعر است، و جزو شگردها و آرایه‌های دل‌نشین معنوی است.

در میان شعرای بزرگ ادب فارسی سعدی و بیش از او حافظ استاد مسلّم درآوردن تعبیرات دو معنایی (ایهام) است. وقتی حافظ می‌گوید: مستی به چشم شاهد دلبند ما خوشست، این مصراع، خواسته ناخواسته دو معنا می‌دهد:
الف) مستی من یا عاشقان دیگر از نظر یار خوب است.
ب) هر مستی‌ای خوب نیست، بلکه مستی چشم یار من خوب است.

اما «ابهام» نارسایی و اختلال جمله در معنارسانی است. وقتی می‌گوییم: «پدر من به هرکس که بخواهد قرض‌الحسنه می‌دهد.» جمله کژتاب است. نوعی اختلال معنا دارد، و درعین‌حال دو معنا می‌دهد:
الف) پدر من به هرکس که خودش [، پدر من] دوست داشته باشد/ بپسندد قرض می‌دهد.
ب) پدر من به هر متقاضی قرض می‌دهد.

مثال دیگر: «پیر شود جوان» دو معنا دارد:
الف) آدم پیر تبدیل به جوان می‌شود
ب) آدم جوان تبدیل به پیر می‌شود.

یا در این مثال از سعدی: پسران وزیر ناقص عقل… آیا پسران ناقص عقل هستند، یا وزیر؟ یا این جمله: من شما را از برادرتان بیشتر دوست دارم. (خودتان به دو معنایش فکر کنید.)

دو دهه پیش مؤلف این کتاب، با پیش آمدن رویداد خوشایندی به صرافت این مسئله افتاد که در زبان و ادب قدیم و جدید جهان هم سابقه دارد. اما نامی ندارد. از آن به بعد با صید کژتابی‌ها، در هرچه می‌خوانده، می‌شنیده، آهسته و پیوسته، دسته‌ای از آن‌ها را بسته کرده و به‌صورت مقاله درآورده، که در نشریاتی چون کیهان فرهنگی (دورهٔ اول)، کیان، شرق، جام جم، در طی ۲۰ سال چاپ شده، سپس که به ۳۰ مقاله بالغ شده به خانهٔ بخت رفته است.

درآمدی بر اندیشه و هنر فردوسی

سعید حمیدیان

سخن گفتن از فردوسی اگرچه گاهی آسان گرفته می‌شود آسان نیست چون او شخصیتی پایاب و آسان‌یاب نیست. این خردمند ژرف‌نگر، این نماد و نمود فرهنگ آزادگی و ستم‌ستیزی، این وجدان بیدار قوم ایرانی و این پاسدار ارزش‌های انسانی در هر کیش و کسوت، برتر از حد هر وصفی است.

پروراندن مطلب، حتی در حول‌وحوش نظرگاه مشخص کتاب حاضر دست‌کم چندین کتاب هم چند این دفتر می‌طلبد. هم ازاین‌روست که اوراق حاضر در برابر آستان والای هنر و اندیشهٔ فردوسی چیزی جز سخنان پراکندهٔ آدمی تنک‌مایه، تنگ سینه و گنگ زبان نیست، آن‌که هیچ ندارد جز عشقی سوزان و سرکش و دیر ساله به سراینده، و تازه بیم دارد که در این نیز ناتمام باشد. اما این نیز ناگفته پیداست که عشقی که دستمایهٔ کار است اگر عنان به خرد بسپارد شخص آدم‌وار از کشیدن هر بار امانتی تن می‌زند.

به گمانم همان بهتر که همان دیوانهٔ پابرهنه‌ای باشی که بی‌گدار از آب می‌گذرد یا چون دیوانگان دل بدان خوش می‌دارد که گذشته است تا آن عاقلی باشی که فکرتش در جست‌وجوی پلی درخور وی را در برابر دهشت از رود خروشان وا می‌نهد و لاجرم از توفیقی که حتی پندارش خود موهبتی است بازمی‌ماند.

از واژه تا فرهنگ

بهاءالدین خرمشاهی

 از واژه تا فرهنگ تقریباً همهٔ مقالاتی را که بهاءالدین خرمشاهی درزمینهٔ زبان فارسی و نثرنویسی و واژه‌پژوهی تا پایان سال ۱۳۸۷ نوشته است، در بر دارد.

در دو مقالهٔ «واژگان و تعبیرات نوساخته» بیش از پانصد واژهٔ نوساختهٔ خود را که بعضی از آن‌ها به تصویب فرهنگستان زبان و ادب فارسی رسیده عرضه داشته است.

پنج مقاله از مقالات این کتاب، هر یک به نقد و معرفی معروف‌ترین و معتبرترین فرهنگ‌ها و دانشنامه‌های ادبی امروز ایران اختصاص دارد.

داستایفسکی

آندره ژید

ترجمهٔ سیروس ذکاء

«آندره ژید» نویسنده فرانسوی (۱۸۶۹-۱۹۵۱) در سال ۱۹۰۸ به مناسبت انتشار کتاب «نامه‌های داستایفسکی» مقاله مفصلی درباره این نویسنده منتشر کرد و در سال ۱۹۱۱ چون قرار بود رمان «برادران کارامازوف» را «ژاک کوپو» در تماشاخانه «ویوکولومبیه» پاریس روی صحنه آورد، مقاله‌ای دراین‌باره در روزنامه «فیگارو» به چاپ رسانید.

در سال ۱۹۲۲ نیز به مناسبت صدمین سالگرد تولد او خطابه‌ای در همان تماشاخانه ایراد کرد. چندی بعد، بنا به درخواست «ژاک کوپو» شش سخنرانی درباره «داستایفسکی» و آثار او در همان تماشاخانه ایراد نمود که در مجله «هفته نامه» به چاپ رسید. بعد در سال ۱۹۲۳ همه این نوشته‌ها و سخنرانی‌ها را با هم در یک جلد کتاب منتشر ساخت. کتاب حاضر ترجمه همین اثر است.