دانشنامهٔ قرآن و قرآن‌پژوهی

با همکاری ۱۷ مؤلف

به کوشش بهاءالدین خرمشاهی

این اثر یک مرجع جمع‌وجور و مشتمل بر ۳۶۰۰ مقاله است. نیمی از آن از معارف و مفاهیم و اصطلاحات خود قرآن است و نیمی دربارهٔ قرآن. از طول مقالات کاسته و تعداد و تنوع مقالات افزوده شده است.

این کتاب یک مرجع حاضرجواب یا یک مرجع زودیاب است. محتویات دانش‌نامه در ۱۹ مقولهٔ کلی است که عبارت‌اند از:

1. اعلام
2. احکام قرآن
3. سوره‌های قرآنی
4. آیه‌های نامدار
5. اصطلاحات و تلمیحات ادبی
6. اخلاق قرآنی
7. کلمات کلیدی
8. موجودات قدسی و غیبی
9. اقوام و طوایف
10. ادیان و مذاهب و مکاتب
11. وقایع تاریخی
12. علوم و فنون قرآنی
13. فرهنگ‌آفرینی قرآن
14. قرآن‌پژوهی
15. قرآن‌پژوهان
16. قواعد و عبارت‌های معروف
17. قرآن و هنر
18. نهادهای قرآنی
19. نحو و بلاغت قرآن

سرگذشت موسیقی راک

پیتر ویک

ترجمه و پژوهش: پرتو اشراق

بعضی شکل‌های رنگین و گوناگون موسیقی که از اتفاق با عناصر توانمند توام‌اند، در طبقه‌بندی این هنر و کشف ریشه‌های آن، بیشتر به مناسبت‌های آیینی، اجتماعی، و تحولات جوامع در طول تاریخ، به‌ویژه در یک‌صد سال گذشته قرارگرفته‌اند.

اندک دانش به صوت، نغمه و چغانه باعث تعدیل و کسر نفرت و کینه‌ورزی منتقدانی خواهد شد که این نوع موسیقی را یکسره بی‌نام‌ونشان می‌خوانند. چندی از مراتب موسیقی نظیر پاپ، راک و البته هیپ‌هاپ به دلیل ریتم تند و جسارت‌آمیزی که دارند از جانب پژوهندگان طردشده‌اند و آن‌ها را لایق نام موسیقی نمی‌دانند، درحالی‌که به لحاظ اجتماعی و امور سیاسی جوامع، به وجه کاملاً جوهری دارای استحکام‌اند و بر مبنای اساسی استوار می‌گردند. این مبانی اساسی تابعی از متغیر اوضاع اجتماعی است و در هر دوره‌ای تغییر می‌کند، چنان‌که جوانان و موسیقیدانان غرب در آشفته‌بازار سیاسی و اقتصادی امروز از موسیقی عرفان به‌عنوان پناهگاه استفاده می‌کنند تا از مخاطرات در امان بمانند و هنر خود را حفظ نمایند.

در یک‌صد سال اخیر به علت خیزاب‌های خطرمند و ولوله‌های بزرگ در بعضی شکل‌های موسیقی نوین ریتم تند، و خشمگین در انواع مختلف ظاهرشده و چون زوبین بلندی به‌سوی سیاستمداران و گردانندگان جامعه، درمانده، به‌ویژه جوامع امپریالیستی شلیک شده است.

بحث ما در این کتاب موسیقی راک است، یکی از نیرومندترین شکل‌ها که به‌صورت یک عنصر اجتماعی درآمد و در اندک زمان نخست ایالات‌متحده، و سپس انگلستان و سراسر اروپا، و شرق دور و حتی روسیه کمونیستی را به‌طور شگفت‌انگیزی تکان داد، گرچه در اتحاد شوروی تمهیداتی برای دور کردن امواج موسیقی غرب اندیشیده بودند.

چیزی که در این نوع موسیقی جریان دارد (چنانچه بعضی کسان بی‌اطلاع از موسیقی قضاوت کرده‌اند)، به‌قصد ترویج زشت‌کاری و کارهای ضداخلاق نیست، بل به افزایش جوهر قدرت در طبقات اجتماعی منجر می‌شود که پس از جنگ دوم بین‌الملل جوامع نوجوان و جوان را با صدها مسئله غیرقابل‌حل به تکان انداخت، ماحصل این‌که نوجوانان و جوانان برای حقوق خود راهی جز این نیاموختند، و احتمالاً تنها راه همین بود.

کتاب حاضر گذشته از اشارت‌های مختصری که به جنبه‌های واریاسیون در شکل و قالب موسیقی دارد به واکنش دولت‌های غرب در برابر این موج قدرتمند می‌پردازد. چیزی نمانده بود که در انگلستان جوانان طبقه کارگر را که خواسته‌های مشروعی داشتند (ساختار جامعه انگلستان کارگری است)، به گلوله ببندند؛ خودداری کردند، گلوله‌ای به‌سوی نوجوانان شلیک نشد ولی پلیس مؤدب و معطر لندن دمار از روزگارشان درآورد، ولوله ادامه داشت تا عاقبت نخست‌وزیر وقت چاره‌ای جز وعده‌های سرخرمن ندید و با مژدهٔ جامعه بی طبقه مصرفی در انتخابات پیروز شد.

تفصیل وقایع سیاسی را که منجر به حدوث موسیقی راک ـ اند ـ رول در ایالات‌متحده، و راک انگلیسی در انگلستان گردید در این کتاب خواهید دید و ریشه‌های آن را خواهید آموخت.

سرگذشت موسیقی جاز

یوآخیم برنت

ترجمه و پژوهش: پرتو اشراق

اگر نغمه‌های دوک الینگتون همچنان گرم و پرشور می‌پاید، اگر آهنگ و کلام ری چارلز، روشن و پاک، پیام صلح می‌آورد، اگر نفس افسونگر آرمسترانگ چنددهه بعد از مرگش، از پس ابرهای حادثه، و بلند و پست زمانهٔ شیاد، همچنان برقرار است، و در دادگاه انسانی دادخواه مظالم خونین سیاهان بوده، حیرتی نیست. پشت سر، نیش زهرآلود تاریخ است. نالهٔ زنان و مردانی است که به بردگی رفتند، مویهٔ دختران نابالغی است که در دام مگس‌ها و وزوز شهوتناکشان افتادند؛ و این جنایات، درندگان دشت‌های آفریقا را روسفید کرد، و سفیدها خجلت نبردند.

حیرتی نباشد تاریخ را، که بشر ماندنی نیست، اما صدایش می‌ماند. و نغمه‌خوانان و آهنگسازان به جهان آمدند تا روایت مردمی را بسرایند که از طلوع نخستین پرتو تمدن از اشراق خدایی، به خون مظلمه غلتیدند و تنها سلاحشان تام‌تام بود. با تام‌تام قرن‌ها اندوه به دل سپردند، و در زلال ملال غوطه خوردند.

اولوگوئم یامبو می‌گفت: خون در این طلا موج می‌زند / باکی نیست اگر نان نداریم، ترس می‌نوشیم./ خون آزادی در خیابان‌ها جاریست؛/ ای مادر آفریقای سیاه من، مومبا را کشتند.، / اما اندوه به خود مپذیر، فرزند تو در راهست. و فرزندان آفریقا در راه بودند. شمشیر نغمه، سپر ترانه، و گرز کلام داشتند، و ارمغانی آوردند در این گرداب هولناک، در این ورطه هراس‌انگیز که برادر برادر را به یک پول سیاه سر می‌برید. دوک الینگتون نغمه‌های عزلت می‌سرود. و ماهالیا جکسون پشت آسمان را به لرزه می‌انداخت، و می‌آمدند یکی پس از دیگری. از نفس ایشان جاز زاده شد / امروز سیاه به میراث خود افتخار دارد / صدای تام‌تام می‌آید، اما ظلم هنوز برقرار ست.

مطلبی در خصوص این کتاب در سایت ایبنا منتشر شده که در زیر می خوانیم:

ارمغانی در آن گرداب هولناک

۱۹ شهریور ۱۳۸۷ ساعت ۹:۵۰

«سرگذشت موسیقی جاز» کتابی است که انتشارات ناهید منتشر کرده و سیر تاریخی تکوین این موسیقی را از دشت‌های باز افریقا تا ناله‌های بردگان سیاه زیر تازیانه استعمار سفید، باز می‌نمایاند. در این کتاب، موسیقی جاز چونان ارمغانی برای سیاهان زجرکشیده در گرداب ظلم استعمار سفید، به ویژه انگلیس، بازگو شده است.

سرگذشت موسیقی پاپ

دنیس استیونس

ترجمه و پژوهش: پرتو اشراق

کتاب حاضر هنوز هم بهترین اثر در باب هنر ـ آواز سکولار (غیرمذهبی) است؛ شامل اطلاعاتی است که برای آماتورها و حرفه‌ای‌ها مفید است. سرگذشت موسیقی پاپ در این کتاب بررسی می‌شود؛ شامل ۱۰۰۰ سال آواز که تا روزگار ما ادامه دارد.

پژوهندگان و دانشجویان و آموختگان موسیقی آماتور و کسانی که قصد دارند به دنیای حرفه‌ای پا بگذارند با مطالعه این کتاب از پیدایش و توسعه هنر ـ آواز سکولار در جهان غرب آگاه می‌شوند.

آوازخوان‌ها ـ به‌عنوان یکی از عناصر مهم موسیقی پاپ سال‌هاست در یک مسیر محدود حرکت می‌کنند، و به‌قدر کافی از چگونگی هنر خود اطلاع ندارند. ازاین‌رو این یک منبع ارزشمند است که نه‌تنها آوازخوان‌ها و آهنگسازان، بلکه علاقه‌مندان را نیز با شگفتی‌های جهان آواز آشنا می‌کند.

جوان امروز شاید اهمیت آواز را به‌عنوان یکی از عناصر پرتوان زندگی بشری نداند و در مورد نقش فرهنگ جهانی موسیقی و نفوذ آن در زندگی مردم اطلاعی نداشته باشد. با توجه به این نیاز در فصول متفاوت، موسیقی آوازی سرزمین‌ها و اقوام از قرون‌وسطا تا عصر حاضر بررسی شده است. لازم است یک بار دیگر تذکر بدهیم که تا امروز کتابی از این جامع‌تر به لحاظ موزیکولوژی، در کشورهای انگلیسی‌زبان منتشر نشده.

انتشارات ناهید امیدوار است با ارائه ترجمه‌ای معتبر و بی‌نقص، موفق شود علاقه‌مندان به موسیقی را در ادراک بهتر این هنر ــ از دیدگاه تاریخی ــ یاری کرده باشد.

بررسی این کتاب در زوزنامه شرق

سخت ساده و پیچیده

در همین ابتدا باید گفت کتاب «سرگذشت موسیقی پاپ» هیچ فایده‌ای برای خواننده‌های موسیقی پاپ وطنی ندارد. نیازی به شرط‌بندی هم نیست که اکثر قریب به اتفاق آنها حتی یک کلمه هم از سرگذشت موسیقی پاپ نمی‌دانند. تریبون که دارند و فریاد هواداران‌شان گوش فلک را کر کرده. پس آنها را چه به خواندن و پژوهش؟ کتاب را دنیس استیونس انگلیسی نوشته که از دانشگاه آکسفورد دکترای موسیقی و ادبیات نمایشی گرفته است. شاید بهترین معرفی را خود استیونس در مقدمه نوشته است: خواننده‌ای که مایل باشد در اصول، قواعد و شکل‌های متفاوت و متعدد آواز- ترانه در اروپای قرون وسطی و اروپای رنسانس و مدرن و امریکای امروز دانشی بیندوزد می‌تواند در حد وسیعی از این کتاب بهره گیرد. او تکلیف خواننده را در همین ابتدا مشخص می‌کند. از آواز‌های شرقی خبری نیست چون «اطاله کلام می‌شد». این کتاب در حالی که به رویکردهای نو می‌پردازد و متمم‌های جدید به فهرست نغمه‌سرایان می‌افزاید، اگر بتواند کمک کند موسیقیدانان و مورخان موسیقی را از تداوم بعضی انواع ترانه در هزار سال گذشته آگاه کند قسمتی از انتظارات نویسنده این کتاب را برآورده کرده است. نویسنده بیشتر به معرفی افراد و رویکرد آنها در ساختن شخصیت و جهان انواع موسیقی پاپ پرداخته اما پیش از آن در بخشی مهم از کتاب انواع سازهایی را که در شکل‌گیری موسیقی پاپ نقش داشته‌اند معرفی کرده. مثلاً نوشته گیتار در اصل‌ سازی ایرانی بوده که بعدها با تغییراتی، غربی شده است.

ریشه‌های موسیقی

نویسندگان: نیلز والین ـ بیورن مرکر ـ استیون براون

ترجمهٔ پرتو اشراق

روایات اساطیری درباره موسیقی همانا دریافت آدمیان دوردست از پدیده‌های طبیعی بوده است. وقتی باد در نیستان می‌افتاد پدران نخستین ما تصور می‌کردند خدایان‌اند که می‌نوازند. مثل هنرهای دیگر، موسیقی هم در عصر مسیحیت شخصیت منحصر یافت و به راهی وارد شد که قواعد اصولی برای آن تدوین گردید و مفاهیمش با لحنی بیان شد که به لحاظ آن هویت هنری یافت.

در دوره اعتلای مسیحیت، بنا بر تعریف. مأموریت موسیقی، به علت تغییرات شگرفی که به‌موجب اصول فیزیولوژیک در ادراک و احساس آدمی پدید آمده بود، در بنیان‌های فرهنگی جوامع عنوان هنر به آن اطلاق گردید.

روایات گوناگونی در اساطیر وجود دارد که صورت استعاری دارند، اما در اصل کم‌وبیش همه به یک نظریه فلسفی اشاره می‌کنند که بر الویت موسیقی در جهان هنر و زبان (تکلم) تأکید دارد.

در کتاب حاضر موسیقی از بنیان موردمطالعه قرارگرفته و رابطه آن را با رشد جسمی بشر و استعداد تکلم وی روشن می‌کند. در اوج موسیقی صفاتی برایش در نظر گرفتند، ازجمله این‌که بر ماهیت و کیفیت حیات بشری مثلاً فصاحت و بلاغت در سخن، تردید یا یقین در امور، حکمت، خرد، ریاضیات، نجوم و علوم دیگر از طریق زبان که شاخه‌ای از درخت تناور موسیقی بود، سلطه و حکومت داشت.

حکایت موسیقی را از صدر تا ذیل در این کتاب بخوانید.

ریشه‌های موسیقی

بررسی این کتاب در روزنامه شرق

سرگذشت آهنگسازان بزرگ

هرولد شونبرگ

ترجمهٔ پرتو اشراق

این کتاب را من برای شنونده عامی، اما باهوش و علاقه‌مند به موسیقی نوشته‌ام. کوشیده‌ام که جمعیت موسیقی به لحاظ تاریخی، از کلاودیو مونته وردی تا امروز فراهم آید هیچ نابغه و موسیقی‌دان و آهنگساز بزرگی را ندیده‌ایم که از گذشتگان خود تأثیر نگرفته باشد.

کارل موک رهبر ارکستر اهل آلمان با طنز مخصوصی. این موضوع را بیان کرده، و بعد هم به آینده موسیقی؛ پس از تحویل قرن اشاره نموده. هم او یک‌بار مجبور شد با آهنگسازی کار کند که می‌گفتند یک‌دنده، تک‌رو، و لجباز است، حرف هیچ‌کس را قبول ندارد، یک فردگرای کامل.

رهبر ارکستر که تا آن تاریخ قطعه‌ای از آن دست نشنیده بود، و هیچ اشاره از گذشتگان در آن مشاهده نمی‌کرد، گفت: «آه آقاجان، این قطعه شما خیلی عجیب است، از جایی که من می‌آیم همه پدر و مادر دارند.»

سعی کرده‌ام به روحیات و منش آهنگسازان نیز به لحاظ شناخت رفتارشان اشاره‌ای کرده باشم. هنگامی‌که چاپ اول این کتاب منتشر می‌شد چنین مقصودی متداول نبود. امروز هم البته چندان معمول نیست.

بسیاری از پژوهندگان و علاقه‌مندان به موسیقی بر این عقیده‌اند که اثر بیش از صاحب اثر اهمیت دارد، می‌گویند یک قطعه بهتر از هر چیز می‌تواند مفهوم و معنای موسیقی را انتقال دهد …

از مقدمه کتاب

بررسی این کتاب در روزنامه شرق

آمادگی جسمانی بانوان

ترجمهٔ صدیقه جباری و بهروز ژاله‌دوست

تمرینات کتاب آمادگی جسمانی بانوان ویژه کسانی است که سالیان درازی از ورزش دور بوده‌اند؛ یا شغل آن‌ها طوری است که تحرک چندانی ندارند و همواره پشت میز کار می‌کنند؛ یا کسانی که برای خرید نیز از ماشین استفاده می‌کنند و به‌غیراز مواقعی که آسانسور خراب است، از پله‌ها بالا نمی‌روند و به‌طورکلی، هیچ‌گونه فعالیتی ندارند، به نگارش در آمده است.

در عصری زندگی می‌کنیم که مردم حتی در روستاها نیز برای رفتن به هر سو از وسیلهٔ نقلیه استفاده می‌کنند. امروزه، داشتن بدنی متناسب، مشکلی جهانی شده است. هرچند عده‌ای برایشان مهم نیست که بدنی متناسب داشته باشند، و راضی نیستند پولی در این جهت خرج کنند و به محیط‌های ورزشی بروند، ولی هستند کسانی که نسبت به سلامتی و تناسب‌اندام خود نگران‌اند.

روش‌های تمرینی که در این کتاب برای خوانندگان گرامی بیان شده است، از آسان شروع می‌شود و جواب گوی آمادگی جسمانی همه است. کتاب حاضر، توسط محققین نیروی هوایی کانادا برای بالا بردن آمادگی جسمانی پرسنل خود به نگارش در آمده است تا بتوانند در مواقع اضطراری از نظر بدنی آماده باشند.

پرواز در باران

شیرین کریمی

در هر شاعری کودکی پنهان است و در هر کودکی شاعری. کودک شاعر ناگهان با جهان روبه‌رو می‌شود. همه‌چیز را با شگفتی نگاه می‌کند. نام چیزی را نمی‌داند. خودش اشیاء را نام‌گذاری می‌کند.

برای نامیدن اشیاء دنبال کلمه می‌گردد. اگر کلمه‌ای پیدا نکند، خودش آن را می‌سازد. مثل انسان نخستین که وقتی از غار بیرون آمد، کلمه‌ای نداشت و در برابر طبیعت و اشیاء زبانش زبان اشاره بود.

بعد به تصویر پناه برد و اشیاء را به تصویر کشید و بعد آن تصاویر به کلمه بدل شد. کشف کلمه مثل کشف آتش بود که هم روشنایی داشت و هم گرمی. شاعر خردسال ما شیرین کریمی چنین حالتی دارد. ناگهان با جهان روبه‌رو شده است. طبیعت، اشیاء و آدم‌ها را کشف می‌کند و می‌نامد. برای نامیدن دنبال کلمه می‌گردد. به هر نحوی می‌خواهد دیده‌های خود را بگوید…

از مقدمهٔ زنده‌یاد عمران صلاحی بر این دفتر

راهنمای تحلیل مسابقه فوتبال
(رویکردی نظام‌مند برای ارتقای بازی)

نویسندگان: کریستوفر کارلینگ، مارک ویلیامز، توماس رایلی

ترجمهٔ شیفته سلطانی

در کتاب راهنمای تحلیل مسابقه فوتبال به روش‌هایی که به‌وسیله مربیان، دانشمندان علوم ورزشی و مربیان بدن‌سازی برای ارتقای سطح نمایش بازیکنان و تیم خود به کار گرفته شده است، استناد می‌شود و خلاء بین فوتبال نظری و عملی را پر می‌کند.

تحلیل بازی یک فوتبالیست یا یک تیم فوتبال برای ارتقای سطح نمایش فوتبال لازم است، ولی تشخیص اطلاعات صحیح و به‌کارگیری مطلوب آن چندان آسان به نظر نمی‌رسد. این نخستین کتابی است که به‌طور جامع به تحلیل مسابقه فوتبال می‌پردازد.

این راهنما با توجه به دستاوردهای تازه‌ترین پژوهش‌ها و با استفاده از فناوری‌های نوین که به‌وسیله باشگاه‌های حرفه‌ای به کار می‌رود، یکی از منابع ضروری و منحصربه‌فرد تحلیل فوتبال محسوب می‌شود.

فرهنگ موضوعی قرآن مجید

تدوین: کامران فانی، بهاءالدین خرمشاهی

این کتاب فرهنگ لغات قرآن مجید همراه با شرح و بسط معانی آن‌ها نیست، بلکه در واقع “کشف المطالب الفبایی” یا فهرست موضوعی قرآن مجید است، که مانند اغلب فرهنگ‌های لغت به ترتیب حرف اول کلمه، به شیوهٔ ابجدی یا دقیق‌تر بگوییم ابتثی ـ و نه به رسم فرهنگ‌های کهن عربی از روی مادهٔ اصلی کلمات تنظیم یافته است. چنان که پیداست این فهرست به عربی است و این امر ناگزیر و مهم بوده است، چه اگر قرار بود به فارسی باشد، دیگر نمی‌توانستیم نص یا عین اصطللاحات و تعبیرات قرآن مجید را درکار آوریم. حال آن که رعایت عین الفاظ و اصطلاحات قرآن مجید حائز کمال اهمیت است و کلیهٔ مسلمانان سراسر جهان با آن انس یک سان و همانند دارند.

سیر بی‌سلوک
مباحثی در زمینهٔ دین، فلسفه، زبان، نقد و شعر

بهاءالدین خرمشاهی

سیر بی‌سلوک مجموعه مقالات بهاءالدین خرمشاهی است در زمینه‌های دین، فلسفه، زبان و نقد شعر در ۵۸۴ صفحه. نویسنده در مقدمهٔ کتاب تحت عنوان زندگینامهٔ خودنوشت، شرح و چگونگی تحریر هر یک از مقالات را بصورت مبسوط آورده است.

مجموعهٔ مقالات در معرفی و نقد آثار داریوش مهرجویی

گردآورنده: ناصر زراعتی

در این کتاب از حدود هفتاد تن نقد و نظر و مطلب درباره داریوش مهرجویی آمده است. از این میان فریدون رهنما – فیلم‌ساز و شاعر و اندیشمند بزرگ – و عصمت صفوی بازیگر مشهور سال‌هاست روی در نقاب خاک کشیده‌اند. گروهی مدت‌هاست از این سرزمین به کشورهای دیگر رفته‌اند. جمعی از با سابقه‌های نقدنویسی ایران‌اند. گروهی در سال‌های پس از انقلاب قلم‌به‌دست گرفته‌اند. دو تن – دکتر هوشنگ کاووسی و نصرت کریمی – بر بنده حق استادی دارند. چند تن دانشجوی من بوده‌اند و بیشترشان از دوستان همکار و هم‌قلم حقیرند که سال‌ها در کنار یکدیگر زیسته و کار کرده‌ایم.

از مقدمه گردآورنده